door Marcel ten Hooven en Cees van der Laan

Minister Rita Verdonk beleeft een halfjaar na haar aantreden al de moeilijkste periode van haar ministerschap. Zij moet de Tweede Kamer én samenleving overtuigen dat bijna 26000 uitgeprocedeerde asielzoekers het land uitmoeten. Toch kent ze geen twijfel. ,,De knop moet om.''

In de ministerskamer waar één van haar voorgangers, Elizabeth Schmitz, bijna moedeloos hoge stapels asieldossiers in de vensterbank liet leggen, zegt minister Rita Verdonk hoopvol: ,,Ik ken het verhaal van een Ethiopische asielzoeker die terugmoest naar zijn land. In Addis Abeba opende hij een café. Hij noemde het 'café Crailoo', de naam van het asielzoekerscentrum bij Hilversum. Hij is een voorbeeld van een uitgeprocedeerde asielzoeker die weer een bestaan opbouwt in het land van herkomst. Uitzetting betekent niet het einde.''

Rita Verdonk ziet er monter en uitgerust uit, ondanks het terugkeerbeleid waaraan zij al maanden werkt en dat zoveel ophef veroorzaakt. Een weekje ziek zijn heeft haar klaarblijkelijk goed gedaan. Vandaag onderhandelt ze verder met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en de vier grote steden, over de weerstand die haar plan oproept.

Hoewel de bewindsvrouw eerder had verklaard dat ze overeenstemming had bereikt met de VNG over het uitzetten van uitgeprocedeerde asielzoekers, bleken de gemeenten er anders over te denken. Zij willen harde garanties dat de vluchtelingen niet na een mislukt uitzettraject alsnog op straat komen. ,,Een kwestie van finetuning. Samen met de gemeenten gaan we dit probleem oplossen'', verzekert ze.

Maandag moet ze de Tweede Kamer overtuigen van haar plannen. Ze noemt de voorgestelde aanpak 'compleet nieuw'. ,,Over de mensen die het land uit moeten heeft de rechter al eerder geoordeeld dat ze niet mogen blijven. Ze krijgen twee keer acht weken de tijd om waardig en netjes afscheid te nemen. Dat is veel meer dan de mensen die onder de nieuwe Vreemdelingenwet zijn binnengekomen. Die moeten na 28 dagen weg. Alle betrokken instanties, zoals de gemeenten, de immigratiedienst, de opvang asielzoekers, de vreemdelingenpolitie en de marechaussee staan klaar om de uitgeprocedeerden te helpen. Ze krijgen tickets en geld mee. Het is de eerste keer dat we het zo aanpakken.''

,,Willen asielzoekers weg maar lukt het niet, dan kunnen we bekijken of ze mogen blijven op basis van het buitenschuldcriterium. Daarnaast kan ik nog steeds gebruik maken van mijn bevoegdheid om in schrijnende, individuele gevallen af te wijken van de wet. En dat zal ik doen als er aanleiding toe bestaat. Dat kan ik u verzekeren. Maar voor mensen die niet terugwillen en niet meewerken is er het vrijwillige er wel af. Dan volgt waar mogelijk vreemdelingenbewaring en gaan we gedwongen uitzetten. Deze aanpak gaat werken.''

Maar als ze na een halfjaar vreemdelingenbewaring niet weg zijn, dan komen ze alsnog op straat?

,,Er is geen termijn voor vreemdelingenbewaring. De rechter zal wel iedere maand toetsen of opsluiting gerechtvaardigd is.''

Gaat u ook gezinnen met kinderen achter slot en grendel zetten?

,,Het is niet mijn keuze gezinnen met kinderen op te sluiten. We moeten niet uit het oog verliezen dat ouders zelf de verantwoordelijkheid voor hun eigen kinderen hebben. Die verantwoordelijkheid kan niet worden afgewenteld op de overheid. Zij kiezen ervoor hier te blijven, niet de overheid. De consequenties zijn voor hun rekening. Dus het kan gebeuren dat gezinnen met kinderen in vreemdelingenbewaring komen.''

Gemeenten verwachten dat bij een mislukking van dit uitzettraject mensen op straat worden gezet. Zij vrezen dat zij voor opvang te moeten zorgen.

,,Ik kan inderdaad niet garanderen dat mensen nooit op straat belanden. Daar kan ik geen misverstanden over laten bestaan. Het houdt een keer op voor de overheid, als mensen echt niet terugwillen en ook in de ambassade nog weigeren hun mond open te doen. Dan kunnen ze op straat komen.''

Er zijn deskundigen die zeggen dat u nog geen derde van het aantal uit te zetten mensen het land zal uitkrijgen?

,,Dat zijn sombere voorspellingen. Op grond van mijn visie kom ik tot andere cijfers. Dat kan ook, als wij als burgers niet meer tegen onze buren zeggen: 'Ga procederen', maar: 'Keert u nu terug. Waardig en netjes'.''

,,De knop moet om in de Nederlandse samenleving. Asielzoekers zijn hier uit vrije wil gekomen. Wil je een geloofwaardig asielbeleid dan hoort het uitzetten van afgewezenen daar ook bij. Ook vergeten mensen dat de uitgeprocedeerden de plekken bezet houden van vluchtelingen die wél zijn toegelaten. We hebben duizenden mensen die in de centrale opvang zitten doordat gemeenten geen huizen beschikbaar hebben. Wij kunnen ons beter concentreren op mensen die wel zijn toegelaten en hen helpen met inburgeren.''

Voor de vluchtelingen is de veiligheid in het land van herkomst bepalend voor een verblijfsvergunning, niet de mate van integratie hier. Verliest men dit in het maatschappelijk protest van dit moment uit het oog?

,,We moeten van asielzoekers geen zielige mensen maken. Mensen hebben hier recht op opvang als het in hun eigen land onveilig is. Dan moeten ze dat ook zonder meer krijgen. Maar armoede in hun land kan geen reden voor een verblijf hier zijn. Voor dat probleem hebben we ontwikkelingssamenwerking. We kunnen niet tegen iedereen die in armoede verkeert zeggen: 'Komt u maar allemaal hier naartoe!' Het gevaar dat schuilt in de tendens om van alle vreemdelingen zielige mensen te maken, is dat het hele idee ondergesneeuwd raakt dat asielzoekers hier in beginsel tijdelijk zijn. Dat ze terugkunnen als ze in hun eigen land geen gevaar meer lopen. Dan eindigt het ermee dat iedereen hier moet kunnen blijven.''

,,Dat werkt hospitalisering van asielzoekers in de hand. Dat wordt dan een groep mensen die we vertroetelen en niet op hun eigen verantwoordelijkheid mogen aanspreken.''

,,Laten we wel wezen. Een uitgeprocedeerde asielzoeker wordt een illegaal als hij hier blijft. Hij zal moeten worden opgepakt als hij na een mislukte uitzetting weer op straat belandt. Dan wordt het veel akeliger. We moeten de illegaliteit niet romantiseren. Illegalen hebben nagenoeg geen recht op voorzieningen en moeten permanent op hun hoede zijn.''

Wat vindt u van gemeenten die zeggen een eigen asielbeleid te voeren en daarom betwijfelen of ze met het rijksbeleid kunnen meewerken?

,,Dat kan echt niet meer. De gezagsrelatie moet duidelijk zijn. Asielbeleid is rijks-, geen gemeentebeleid. Ik zal met mijn collega Remkes van binnenlandse zaken bespreken wat wij in het geval van bestuurlijke ongehoorzaamheid moeten doen. Hij heeft bevoegdheden om gemeenten tot medewerking te bewegen. Maar mijn inzet is er samen met de gemeenten uit te komen.''

,,Het bestuurlijk verzet bestaat zeker ook bij CDA-wethouders. Ik heb wel begrip voor de problemen die mensen in kleine gemeenten hebben met het gedwongen vertrek van asielzoekers. Alle kinderen zitten op dezelfde school, zwemles en voetbalvereniging. Maar ik kan voor de ene gemeente geen ander beleid voeren dan voor de andere. De asielzoeker met een gezicht mag niet bevoordeeld worden boven zijn anonieme lotgenoot driehoog achter in de grote stad.''

Wat zegt u tegen critici die uw beleid onrechtvaardig noemen en u oproepen genade voor recht te laten gelden?

,,Rechtvaardig is een overheid die de wetten voor iedereen gelijk toepast, zonder aanziens des persoons. Van de overheid in een democratische rechtstaat, gefundeerd op normen en waarden, verwachten de burgers dat zij de wetten uitvoert, niet dat zij achterover leunt als het moeilijk wordt. Dát vind ik onrechtvaardig. Een heleboel asielzoekers zijn teruggegaan nadat de rechter hun verzoek had afgewezen. Moeten we nu voor vergelijkbare lotgenoten opeens een uitzondering maken? Ook dát is onrechtvaardig.''

,,Ik denk dat het verzet in de samenleving tegen het terugkeerbeleid niet zo breed is als nu lijkt. De burgers verwachten van de overheid duidelijkheid en politieke helderheid, niet een half verhaal dat problemen verdoezelt. De asielzoekers zijn omklemd door een ijzeren ring van advocaten en hulpverleners die inspelen op de emoties van mensen en zo een mediahype hebben ontketend. Dat komt ook doordat het vorige kabinet heeft nagelaten voor de moeilijkste groep asielzoekers een passende regeling te treffen.''

Oud-minister Pronk spreekt over een 'schaamteloos beleid'. Hij voorziet 'deportaties' van asielzoekers. Met die term wekte hij de associatie met de Tweede Wereldoorlog.

,,Pronk is medeverantwoordelijk voor de Vreemdelingenwet van Paars II. Het terugkeerbeleid dat het kabinet nu formuleert is het sluitstuk van die wet. Paars II heeft dat nagelaten. Ik had liever een ander testament van dat kabinet gekregen. 'Pronk, spreek de volgende keer op tijd', zou ik hem willen zeggen.''

,,De link die hij legt met de oorlog is afgrijselijk. Ongelooflijk misplaatst, vooral tegenover de nabestaanden van slachtoffers uit de oorlog. Dit is een fatsoenlijk land, dat fatsoenlijk met mensen omgaat. Een asielzoeker zal wegmoeten als hij van de rechter te horen heeft gekregen dat hij niet kan blijven. Dat heeft met deportaties niets te maken. Ongelooflijk om het zo te noemen. Geen stijl.''

,,Pronk geeft ook een verkeerd signaal aan mensen die menen dat het solidair is om uitgeprocedeerde asielzoekers aan te raden hier te blijven. Hij schept ten onrechte een sfeer van legitimiteit rond zulke acties. Oud-PvdA-minister Klaas de Vries, eveneens medeverantwoordelijk voor de Vreemdelingenwet, noemde mij in het allereerste overleg dat ik met de Tweede Kamer had al inhumaan. Dat vergeet ik nooit meer, dat ik uitgemaakt werd voor een inhumaan mens. Van een partij als de PvdA zou ik verwachten dat zij medeverantwoordelijkheid neemt voor de oplossing van een zo gecompliceerd probleem. Niet dit.''

,,Ik wil een sluitend terugkeerbeleid. Tot dusver gaven we een uitgeprocedeerde asielzoeker een treinkaartje naar het terugkeercentrum in Ter Apel en zeiden we: 'En nu bent u teruggekeerd'. In werkelijk stapte hij ergens onderweg uit. En dat wisten we allemaal. Dat zelfbedrog wil ik voorkomen.''

Hebt u zich wel een reeël beeld gevormd van de asielzoekers over wie u hebt geoordeeld?

,,In de pers verschijnen heel veel schrijnende verhalen. Dat mag met deze mensen niet gebeuren, denk je dan. Maar dan lees ik in het dossier van de Immigratie- en Naturalisatiedienst een heel ander verhaal over hetzelfde geval. Ik mag dat verhaal niet vertellen, anders zou ik de privacy van de betrokkenen schenden. Ondertussen vertellen de kranten en de tv alleen dat schrijnende verhaal en blijft de andere kant buiten beeld.''

Een vliegticket en een oprotpremie Minister Verdonk van Vreemdelingenzaken wil de komende drie jaar 26000 uitgeprocedeerde asielzoekers uitzetten. Tegelijk krijgen, in een eenmalige pardonregeling, 2334 vreemdelingen een verblijfsstatus. Van hen hebben 2097 al bericht gekregen. Zij vormen een groep die nog lang niet uitgeprocedeerd was, maar die nog pas in de eerste procedure zat. Alleen zaten ze daar al jaren in. Volgens Verdonk voldoen ze daarmee aan de 'objectief toetsbare criteria' van de eenmalige pardonregeling.

Naast die 2097 wil Verdonk 220 andere gevallen een vergunning gegeven op basis van haar bevoegdheid om van de wet af te wijken. Deze gevallen zijn 'schrijnend' en mogen ook blijven. En dan zijn er nog 17 mensen uit Srebrenica (van de zogeheten Stari-Mostlijst, die 250 mensen lang is), die ook mogen blijven.

Ook de 26000 uitgeprocedeerden die Verdonk weg wil hebben, zijn in soorten onder te verdelen. Een deel is nog in procedure en mag eerst de uitspraak van de rechter afwachten. Bij afwijzing geldt voor hen wat voor het grootste deel van de groep nu al gaat gelden. Wie weg wil, maar niet weg kan -bijvoorbeeld omdat de ambassade niet meewerkt- kan op grond van 'het buitenschuldcriterium' alsnog een verblijfsvergunning krijgen.

Wie weg wil én kan, krijgt een vliegticket en een nu nog onbekende 'bonus' mee, om in het land van herkomst een nieuwe start te kunnen maken. Dat wil zeggen, Verdonk wil de mogelijkheid daartoe -in de volksmond een 'oprotpremie', bij ambtenaren bekend als de 'Rean Plus-regeling'- bezien.

Wie naar het land van herkomst terugmoet, dat volgens de regering ook kan, maar niet vertrekt, moet volgens Verdonk weg uit de asielzoekersopvang en eerst naar een 'vertreklocatie'. Is uitzetting na acht weken nog niet gelukt, dan komt zo iemand terecht in de 'vreemdelingenbewaring'.

Dat aantal van 2334 gepardonneerden, van wie 237 'schrijnend', is veel te laag, zeggen Verdonks critici. Want tussen januari en oktober vorig jaar -in afwachting van de pardonregeling die het nieuwe kabinet in het regeerakkoord beloofde- hebben zo'n 9800 vreemdelingen zich aangemeld als 'schrijnend geval'. Zij vormen een mengeling van mensen die in een asielprocedure zaten, illegalen die er die nooit aan zijn begonnen en uitgeprocedeerden. Verdonk honoreert dus slechts een dikke twee procent van de schrijnende aanvragen.

Ook het aantal van 2097 vreemdelingen die mogen blijven omdat ze, ook na vijf jaar in Nederland, nog in hun eerste procedure zitten, geldt als 'streng'. In Vluchtelingenwerk Nederland, de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, in kerken en andere maatschappelijke organisaties wordt al geruime tijd gepleit voor een ruimer pardon: geef iedereen een verblijfsvergunning die (gemeten op 1 september 2003) vijf jaar of langer in een asielprocedure zat-in een eerste procedure of niet. Zo'n ruimer pardon zou ertoe leiden dat 6200 mensen mogen blijven. Volgens een meningspeiling van Vluchtelingenwerk is 64 procent van alle volwassen Nederlanders het daarmee eens.